Τα μέτρα που λαμβάνει η Ε.Ε. για την προστασία των προσωπικών δεδομένων από την Τεχνητή Νοημοσύνη και τους κινδύνους του διαδικτύου – Τι λέει στο Cretalive η Κατερίνα Μπουλνακάκη από το Ελληνικό Κέντρο Ασφαλούς Διαδικτύου.

Η ώρα είναι περασμένη, ξυπνητήρι δε χτύπησε αφού τα σχολεία παραμένουν κλειστά. Η πρώτη κίνηση μόλις τα μάτια ανοίξουν είναι να αναζητήσουν το κινητό τηλέφωνο. Κάποιες ειδοποιήσεις, νέα βίντεο και μία μέρα του θαυμαστού ψηφιακού κόσμου μόλις ξεκίνησε για τη 14χρονη Νίκη…
Η παραπάνω εικόνα είναι αντιπροσωπευτική για τα περισσότερα παιδιά που στη διάρκεια των διακοπών περνούν ακόμα περισσότερες ώρες μπροστά από μία οθόνη.

Τη στιγμή που η ελληνική κυβέρνηση αλλά και η Ευρωπαϊκή Ένωση λαμβάνουν μέτρα για την προστασία των ανηλίκων αλλά και των ενηλίκων χρηστών του διαδικτύου, οι γονείς ανησυχούν για το πώς μπορούν οι ίδιοι να προστατεύσουν τα παιδιά τους.
«Το ζητούμενο είναι να δημιουργήσουμε μια γενιά χρηστών που θα γνωρίζει πώς λειτουργούν οι πλατφόρμες, πώς επηρεάζονται από τους αλγόριθμους και πώς μπορεί να προστατεύει τον εαυτό της», τονίζει, σε συνέντευξή της στο Cretalive η Κατερίνα Μπουλνακάκη, νομικός και εκπρόσωπος της SafeLine, του Ελληνικού Κέντρου Ασφαλούς Διαδικτύου του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ).
Μιλά για την απαγόρευση των social media για παιδιά κάτω των 15 ετών, αλλά και για πρωτοβουλίες της Ε.Ε., όπως ο AI Act και ο Digital Services Act, που αφορούν στα δικαιώματα των Ευρωπαίων πολιτών.

Το κείμενο της συνέντευξης έχει ως εξής:


Οι κυβερνοεπιθέσεις, οι ηλεκτρονικές απάτες και οι διαρροές προσωπικών δεδομένων αυξάνονται διαρκώς. Πόσο ασφαλείς είμαστε τελικά όταν χρησιμοποιούμε το διαδίκτυο στην καθημερινότητά μας και ποια είναι τα συχνότερα λάθη που κάνουμε;

«Οι κυβερνοεπιθέσεις, οι ηλεκτρονικές απάτες και οι παραβιάσεις προσωπικών δεδομένων εξελίσσονται συνεχώς, γι’ αυτό και η ψηφιακή ασφάλεια δεν είναι κάτι που μπορούμε να θεωρούμε δεδομένο. Το σημαντικότερο είναι να μην ενεργούμε βιαστικά. Στις περισσότερες περιπτώσεις απάτης, το θύμα δεν είναι κάποιος που δεν γνωρίζει από τεχνολογία, αλλά κάποιος που βρέθηκε σε μια στιγμή πίεσης, φόβου ή ενθουσιασμού και αντέδρασε γρήγορα, χωρίς να προλάβει να αξιολογήσει την κατάσταση. Οι δράστες συχνά εκμεταλλεύονται ακριβώς αυτά τα συναισθήματα, δημιουργώντας μια αίσθηση επείγοντος ή χειραγωγώντας τον χρήστη ώστε να κάνει μια ενέργεια που υπό άλλες συνθήκες δεν θα έκανε.
Χρειάζεται λοιπόν να είμαστε πάντα σε εγρήγορση, να σταματάμε και να σκεφτόμαστε πριν πατήσουμε έναν σύνδεσμο, πριν δώσουμε προσωπικά στοιχεία ή πριν εμπιστευτούμε ένα μήνυμα ή μια επικοινωνία. Όταν κάτι μας φαίνεται ύποπτο ή έχουμε αμφιβολίες, είναι σημαντικό να ζητάμε μια δεύτερη γνώμη από κάποιον που εμπιστευόμαστε και να μην φοβόμαστε να αναζητήσουμε βοήθεια.
Παράλληλα, η υιοθέτηση βασικών πρακτικών ψηφιακής υγιεινής μπορεί να μειώσει σημαντικά τους κινδύνους. Η χρήση ισχυρών και διαφορετικών κωδικών πρόσβασης, η ενεργοποίηση του ελέγχου ταυτότητας δύο παραγόντων (2FA), οι τακτικές ενημερώσεις των συσκευών και η προσεκτική διαχείριση των ρυθμίσεων απορρήτου αποτελούν απλές αλλά πολύ σημαντικές συνήθειες.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται και στα προσωπικά μας δεδομένα. Πολλές φορές μοιραζόμαστε περισσότερες πληροφορίες από όσες χρειάζεται, χωρίς να σκεφτόμαστε ότι κάθε στοιχείο που δημοσιεύουμε ή παραχωρούμε μπορεί να χρησιμοποιηθεί για στοχευμένες απάτες, πλαστοπροσωπία ή άλλες μορφές κακόβουλης χρήσης. Πριν δώσουμε προσωπικές πληροφορίες, πρέπει να αναρωτιόμαστε ποιος τις ζητά, γιατί τις χρειάζεται και αν είναι πραγματικά απαραίτητο να τις μοιραστούμε.»

Οι γονείς ανησυχούν ολοένα και περισσότερο για τον χρόνο που περνούν τα παιδιά στα social media. Πόσο μεγάλο πρόβλημα αποτελεί ο εθιστικός τρόπος λειτουργίας πλατφόρμων όπως το TikTok και πόσο αποτελεσματικά προστατεύονται σήμερα οι ανήλικοι χρήστες; Τα μέτρα που λαμβάνει η Ελλάδα είναι στη σωστή κατεύθυνση;

«Τα κοινωνικά δίκτυα αποτελούν πλέον σημαντικό μέρος της κοινωνικής ζωής των  εφήβων. Ορισμένες λειτουργίες, όπως τα ατελείωτα βίντεο μικρής διάρκειας (reels, shorts, stories), οι εξατομικευμένες προτάσεις περιεχομένου και οι αλγόριθμοι που έχουν ως στόχο να κρατούν τον χρήστη όσο το δυνατόν περισσότερο στην πλατφόρμα, βασίζονται στην προσέλκυση και διατήρηση της προσοχής. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε χρήση κοινωνικών δικτύων οδηγεί σε πρόβλημα, όμως η υπερβολική και ανεξέλεγκτη χρήση μπορεί να επηρεάσει αρνητικά την καθημερινότητα των παιδιών, τον ύπνο τους, τη συγκέντρωσή τους, τη σχολική τους επίδοση, αλλά και την ψυχοκοινωνική τους ανάπτυξη.
Οι ανήλικοι χρήστες είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι, καθώς βρίσκονται ακόμη σε στάδιο ανάπτυξης της κριτικής σκέψης, της αυτορρύθμισης και της ικανότητας να αξιολογούν τους κινδύνους. Παράλληλα, η συνεχής έκθεση σε περιεχόμενο που προσαρμόζεται στις προσωπικές τους προτιμήσεις μπορεί να ενισχύσει φαινόμενα όπως η υπερβολική ενασχόληση, η σύγκριση με άλλους χρήστες, η πίεση για αποδοχή μέσω likes και σχολίων, αλλά και η έκθεση σε επιβλαβές ή ακατάλληλο περιεχόμενο.
Γι’ αυτό και η προστασία των παιδιών στο διαδίκτυο δεν μπορεί να βασίζεται μόνο στην ατομική ευθύνη του παιδιού. Απαιτείται ένα συνολικό πλαίσιο στο οποίο συμμετέχουν η πολιτεία, οι ίδιες οι πλατφόρμες, η εκπαιδευτική κοινότητα και, κυρίως, η οικογένεια. Οι γονείς δεν χρειάζεται να λειτουργούν μόνο ως ελεγκτές της ψηφιακής ζωής των παιδιών τους, αλλά ως συνοδοιπόροι, θέτοντας όρια, συζητώντας ανοιχτά για τους κινδύνους και βοηθώντας τα παιδιά να αναπτύξουν τις δεξιότητες που χρειάζονται για μια ασφαλή και ισορροπημένη χρήση της τεχνολογίας.
Στο πλαίσιο αυτό, η απόφαση για τη θέσπιση ορίου ηλικίας 15 ετών για την πρόσβαση στα κοινωνικά δίκτυα στην Ελλάδα κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση, καθώς αναγνωρίζει ότι η πρόωρη και απροετοίμαστη έκθεση σε τέτοιες πλατφόρμες μπορεί να δημιουργήσει σημαντικούς κινδύνους. Το μέτρο δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως αποκλεισμός των παιδιών από τον ψηφιακό κόσμο, αλλά ως μια ευκαιρία για περισσότερο χρόνο ωρίμανσης και προετοιμασίας, ώστε όταν αποκτήσουν πρόσβαση να μπορούν να χρησιμοποιούν τα κοινωνικά δίκτυα με μεγαλύτερη υπευθυνότητα και κριτική σκέψη.
Βέβαια, κανένα ηλικιακό όριο δεν μπορεί από μόνο του να λύσει το πρόβλημα. Η αποτελεσματική εφαρμογή του προϋποθέτει αξιόπιστους μηχανισμούς επαλήθευσης ηλικίας, ουσιαστική συμμόρφωση των πλατφορμών και σωστή ενημέρωση των γονέων και των παιδιών. Η Ελλάδα, μέσω εργαλείων όπως το Kids Wallet, κινείται προς την κατεύθυνση της δημιουργίας ενός πιο ασφαλούς πλαισίου, όπου η επιβεβαίωση ηλικίας θα γίνεται με σεβασμό στην ιδιωτικότητα των χρηστών, παρέχοντας στις πλατφόρμες μόνο την απαραίτητη πληροφορία ότι πληρείται το απαιτούμενο ηλικιακό όριο.
Παράλληλα, η ευρωπαϊκή νομοθεσία, και ειδικότερα ο Κανονισμός για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (Digital Services Act – DSA), έχει ήδη μεταφέρει σημαντικό μέρος της ευθύνης στις ίδιες τις πλατφόρμες, οι οποίες καλούνται να λαμβάνουν μέτρα για την προστασία των ανηλίκων και να αντιμετωπίζουν τους κινδύνους που προκύπτουν από τον σχεδιασμό και τη λειτουργία των υπηρεσιών τους.
Τελικά, η προστασία των παιδιών στο διαδίκτυο δεν είναι θέμα απαγόρευσης της τεχνολογίας, αλλά θέμα προετοιμασίας. Το ζητούμενο είναι να δημιουργήσουμε μια γενιά χρηστών που θα γνωρίζει πώς λειτουργούν οι πλατφόρμες, πώς επηρεάζονται από τους αλγόριθμους και πώς μπορεί να προστατεύει τον εαυτό της. Η τεχνολογία μπορεί να είναι ένα πολύτιμο εργαλείο για τα παιδιά, αρκεί να συνοδεύεται από όρια, ενημέρωση και υπεύθυνη χρήση.»

Ο Κανονισμός για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (Digital Services Act – DSA) προστατεύει τους καταναλωτές από το παραπλανητικό περιεχόμενο, ελέγχοντας κατά πόσο μεγάλες πλατφόρμες, όπως το TEMU, παρουσιάζουν τα προϊόντα τους στις σωστές αναλογίες με την πραγματικότητα, αλλά και ότι οι περιγραφές τους ανταποκρίνονται στις πραγματικές προϋποθέσεις και χρήσεις.  Ποια είναι τα δικαιώματά τους και πώς μπορούν να διεκδικήσουν αποζημίωση ή επιστροφή χρημάτων;
«Οι ηλεκτρονικές αγορές έχουν κάνει την καθημερινότητά μας πιο εύκολη. Ωστόσο, όπως συμβαίνει και στις αγορές εκτός διαδικτύου, χρειάζεται προσοχή και σωστή ενημέρωση πριν προχωρήσουμε σε μια αγορά.
Το πρώτο βήμα για μια ασφαλέστερη ηλεκτρονική αγορά είναι να διαβάζουμε προσεκτικά τους όρους χρήσης της πλατφόρμας, την πολιτική επιστροφών και τις διαδικασίες που προβλέπονται σε περίπτωση που το προϊόν δεν ανταποκρίνεται στην περιγραφή του. Πριν ολοκληρώσουμε μια παραγγελία, είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ποια είναι η διαδικασία επιστροφής, ποιος επιβαρύνεται με τα έξοδα αποστολής και ποια δικαιώματα έχουμε ως καταναλωτές. 
Εξίσου σημαντικό είναι να μην βασιζόμαστε μόνο στις φωτογραφίες ή στην περιγραφή ενός προϊόντος. Χρήσιμο είναι να αναζητούμε κριτικές από άλλους καταναλωτές που έχουν ήδη αγοράσει το συγκεκριμένο προϊόν, να εξετάζουμε πραγματικές φωτογραφίες που έχουν αναρτηθεί από χρήστες και να αξιολογούμε συνολικά την αξιοπιστία του πωλητή. 
Σε περίπτωση που ένα προϊόν δεν παραδοθεί, παραδοθεί ελαττωματικό ή διαφέρει σημαντικά από αυτό που παρουσιαζόταν στην περιγραφή του, ο καταναλωτής έχει δικαιώματα που προβλέπονται από τη νομοθεσία για τις ηλεκτρονικές συναλλαγές και την προστασία των καταναλωτών. Ανάλογα με την περίπτωση, μπορεί να ζητήσει αντικατάσταση του προϊόντος, επιστροφή χρημάτων ή να ασκήσει το δικαίωμα υπαναχώρησης.
Το πρώτο βήμα είναι η επικοινωνία με την πλατφόρμα μέσω των επίσημων καναλιών υποστήριξης και η διατήρηση όλων των αποδεικτικών στοιχείων, όπως φωτογραφίες ή βίντεο που αποδεικνύουν το πρόβλημα. 
Οι μεγάλες διεθνείς πλατφόρμες ηλεκτρονικού εμπορίου διαθέτουν συνήθως ενσωματωμένους μηχανισμούς προστασίας των καταναλωτών, όπως διαδικασίες υποβολής αιτημάτων επιστροφής χρημάτων, επίλυσης διαφορών ή επιστροφής προϊόντων. Οι καταναλωτές θα πρέπει να ενημερώνονται για τις συγκεκριμένες δυνατότητες που παρέχει κάθε πλατφόρμα και να χρησιμοποιούν τα επίσημα κανάλια υποστήριξης, αποφεύγοντας ανεπίσημες επικοινωνίες που μπορεί να οδηγήσουν σε περαιτέρω κινδύνους.»

Η Τεχνητή Νοημοσύνη χρησιμοποιείται πλέον σε όλο και περισσότερες εφαρμογές της καθημερινότητάς μας. Πόσο εύκολα μπορεί να επηρεάσει ή ακόμη και να παραβιάσει τα προσωπικά δεδομένα και τα δικαιώματα ενός πολίτη, πολλές φορές χωρίς ο ίδιος να το αντιληφθεί;

«Η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει γίνει πλέον μέρος της καθημερινότητάς μας και χρησιμοποιείται σε πολλές εφαρμογές που χρησιμοποιούμε όλοι, από τις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης και τις μηχανές αναζήτησης μέχρι εκπαιδευτικά εργαλεία και ψηφιακούς βοηθούς. Παρότι προσφέρει σημαντικές δυνατότητες, η χρήση της δημιουργεί και νέες προκλήσεις, ιδιαίτερα σε σχέση με την προστασία των προσωπικών δεδομένων και των δικαιωμάτων των πολιτών.
Η λειτουργία πολλών συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης βασίζεται στη συλλογή και ανάλυση μεγάλου όγκου δεδομένων. Τα δεδομένα αυτά μπορεί να αφορούν τις προτιμήσεις μας, τις αναζητήσεις μας, τις διαδικτυακές μας συνήθειες, την τοποθεσία μας ή τον τρόπο με τον οποίο αλληλεπιδρούμε με ψηφιακές υπηρεσίες. Πολλές φορές ο χρήστης δεν αντιλαμβάνεται πλήρως ποια δεδομένα συλλέγονται, για ποιο σκοπό χρησιμοποιούνται ή με ποιον τρόπο επηρεάζουν το περιεχόμενο και τις υπηρεσίες που λαμβάνει.
Ένας από τους βασικούς κινδύνους είναι η δημιουργία πολύ λεπτομερών ψηφιακών προφίλ. Οι αλγόριθμοι μπορούν να συνδυάζουν διαφορετικές πληροφορίες που έχουμε αφήσει στο διαδίκτυο και να εξάγουν συμπεράσματα για εμάς, ακόμη και για χαρακτηριστικά ή προτιμήσεις που δεν έχουμε δηλώσει άμεσα. Αυτό μπορεί να επηρεάσει την ιδιωτικότητά μας, να οδηγήσει σε στοχευμένη χειραγώγηση ή να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο ενημερωνόμαστε και λαμβάνουμε αποφάσεις.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν χρησιμοποιούμε εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης στα οποία εισάγουμε προσωπικές πληροφορίες. Οι χρήστες θα πρέπει να αποφεύγουν να μοιράζονται ευαίσθητα δεδομένα, όπως προσωπικά στοιχεία, φωτογραφίες, έγγραφα ή πληροφορίες που αφορούν άλλους ανθρώπους, χωρίς να γνωρίζουν πώς αυτά θα αποθηκευτούν και θα χρησιμοποιηθούν.
Παράλληλα, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη δημιουργία περιεχομένου που παραβιάζει δικαιώματα, όπως τα deepfakes. Εικόνες ή βίντεο μπορούν πλέον να δημιουργηθούν ή να τροποποιηθούν με τρόπο που να φαίνονται πραγματικά, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε προσβολή της προσωπικότητας, δυσφήμιση, διαδικτυακό εκφοβισμό ή παραβίαση της ιδιωτικής ζωής ενός ανθρώπου. Ιδιαίτερα ανησυχητική είναι η χρήση τέτοιων εργαλείων σε βάρος ανηλίκων, όπου μπορεί να δημιουργηθεί ψευδές ή κακοποιητικό υλικό με σοβαρές συνέπειες για τα θύματα.
Τα παιδιά και οι έφηβοι αποτελούν μια ιδιαίτερα ευάλωτη ομάδα, καθώς συχνά δεν έχουν ακόμη την απαραίτητη κριτική σκέψη για να αντιληφθούν τους κινδύνους ή να αξιολογήσουν τι πληροφορίες πρέπει να μοιράζονται. Μπορεί να χρησιμοποιούν εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης ή συνομιλιακά εργαλεία χωρίς να κατανοούν ότι αλληλεπιδρούν με ένα σύστημα που μπορεί να συλλέγει δεδομένα ή να παρέχει πληροφορίες που δεν είναι πάντα ακριβείς.
Η προστασία των προσωπικών δεδομένων στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης απαιτεί επομένως ενημερωμένους χρήστες. Χρειάζεται να διαβάζουμε τους όρους χρήσης και τις πολιτικές απορρήτου, να ελέγχουμε ποιες άδειες δίνουμε στις εφαρμογές, να περιορίζουμε την κοινοποίηση προσωπικών πληροφοριών και να χρησιμοποιούμε τα διαθέσιμα εργαλεία προστασίας της ιδιωτικότητας.»

Η σημερινή ημέρα είναι ένα σημαντικό ορόσημο για τον μηχανισμό ανάκαμψης και ανθεκτικότητας, τον πυρήνα του NextGenerationEU,καθώς συμπληρώνεται για τα κράτη μέλη η τελική προθεσμία υλοποίησης των μεταρρυθμίσεων και των επενδύσεων που ορίζονται στα εθνικά τους σχέδια ανάκαμψης και ανθεκτικότητας. Είναι μια καθοριστική στιγμή για την πρωτοφανή κοινή αντίδραση που επέδειξε η ΕΕ σε δύο μείζονες κρίσεις: την πανδημία του COVID-19 και τη γενική στρατιωτική εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία.

Καθώς το NextGenerationEU μπαίνει στην τελική του φάση, δίνεται πλέον έμφαση στην ολοκλήρωση των υπόλοιπων βημάτων για την επιτυχή ολοκλήρωση του μηχανισμού ανάκαμψης και ανθεκτικότητας. Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή έδωσε σήμερα το πράσινο φως για το τελικό αίτημα πληρωμής της Σουηδίας, η οποία ολοκλήρωσε επιτυχώς το 100% των επενδύσεων και των μεταρρυθμίσεων του σχεδίου ανάκαμψης και ανθεκτικότητάς της, λίγο μετά τη Δανία.

Η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, δήλωσε σχετικά: «Το NextGenerationEU βοήθησε στην προστασία των πολιτών και των οικονομιών μας σε μια περίοδο μεγάλης αβεβαιότητας. Επιτάχυνε την καθαρή και την ψηφιακή μετάβαση, μειώνοντας την εξάρτηση της Ευρώπης από την εισαγόμενη ενέργεια τη στιγμή που το χρειαζόταν περισσότερο από ποτέ. Οι μεταρρυθμίσεις που διευκολύναμε και η ανθεκτικότητα που χτίσαμε μαζί θα συνεχίσουν να ωφελούν την Ευρώπη για τις επόμενες γενιές.»

Τα κράτη μέλη έχουν προθεσμία έως τις 30 Σεπτεμβρίου 2026 για να υποβάλουν τις τελικές αιτήσεις πληρωμής τους στο πλαίσιο του ΜΑΑ, μαζί με όλα τα αποδεικτικά στοιχεία, και η Επιτροπή θα ολοκληρώσει τις πληρωμές έως τις 31 Δεκεμβρίου 2026.

Το NextGenerationEU στήριξε την οικονομική δραστηριότητα σε μια κρίσιμη περίοδο, βοήθησε να διατηρηθεί η ανεργία σε χαμηλά επίπεδα-ρεκόρ και επιτάχυνε τις στρατηγικές επενδύσεις στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, την ενεργειακή απόδοση και τις καθαρές τεχνολογίες. Επίσης, έδωσε ένα σημαντικό μάθημα για το μέλλον της Ευρώπης: οι δημόσιες επενδύσεις έχουν ιδιαίτερα μεγάλο αντίκτυπο όταν συνδυάζονται με διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις. Πάνω απ’ όλα, το NextGenerationEU κατέδειξε τη δύναμη της ευρωπαϊκής ενότητας. Απέδειξε ότι όταν η Ευρώπη ενεργεί με ταχύτητα, φιλοδοξία και ενότητα, μπορεί να αντεπεξέλθει σε εξαιρετικές προκλήσεις.

Έως σήμερα έχουν εκταμιευθεί 440 δισ. ευρώ , ενώ έως το τέλος του 2026 θα καταβληθούν επιπλέον 133 δισ. ευρώ. Στους επόμενους μήνες θα έχουμε την ευκαιρία να αξιοποιηθεί αυτή η δυναμική και να αναπτυχθούν πλήρως οι δυνατότητες του NextGenerationEU.

Το σχετικό δελτίο Τύπου είναι διαθέσιμο εδώ.

Πηγή : https://greece.representation.ec.europa.eu

Εικόνα : Photo by Towfiqu barbhuiya on Unsplash